Η Ιονική Ακαδημία των Γάλλων (1808) ως φορέας πρώιμου φιλελληνισμού

 

Η Ιονική Ακαδημία των Γάλλων (1808) ως φορέας πρώιμου φιλελληνισμού

(Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΚΕΡΚΥΡΑ ΣΗΜΕΡΑ (26-5-2026)

Μιχάλη Πολίτη

Ομότιμου Καθηγητή

Ιονίου Πανεπιστημίου

Πόσες πτυχές της ιστορίας των Ιονίων Νήσων εξακολουθούν, ακόμη και σήμερα, να καλύπτονται από πυκνή αχλή, οφειλόμενη είτε σε άγνοια είτε σε σκοπιμότητες. Σκοπός μου δεν είναι να αναλύσω τα αίτια αυτής της κατάστασης, αλλά, αξιοποιώντας τις διαθέσιμες πηγές, να τεκμηριώσω την άποψη ότι η Ιονική Ακαδημία, η οποία ιδρύθηκε από τους Αυτοκρατορικούς Γάλλους στην Κέρκυρα το 1808, απετέλεσε, μεταξύ άλλων, φορέα πρώιμου φιλελληνισμού.

Ας ορίσουμε τι νοούμε με τον όρο «πρώιμος φιλελληνισμός».

Ως «πρώιμο φιλελληνισμό νοούμε το ιδεολογικό, πνευματικό και πολιτισμικό ρεύμα συμπάθειας, θαυμασμού και ενεργού ενδιαφέροντος για τον ελληνικό κόσμο, το οποίο αναπτύχθηκε στην Ευρώπη από τα μέσα του 18ου αιώνα έως την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης. Στην αρχική του φάση, το ρεύμα αυτό δεν είχε επαναστατικό χαρακτήρα. Βασίστηκε κυρίως στον θαυμασμό προς την Αρχαία Ελλάδα και τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, η οποία διασώθηκε χάρη στο έμπρακτο ενδιαφέρον που επέδειξαν για την προστασία της τα χριστιανικά μοναστήρια της Ευρώπης κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, καθώς και οι Άραβες λόγιοι των περιοχών της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής που είχαν περιέλθει υπό αραβική κυριαρχία μετά την αποδυνάμωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Σημαντικό παράγοντα για τη διάδοση του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού στην υπόλοιπη Ευρώπη αποτέλεσε η συστηματική μετάφραση έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, αρχικά στα λατινικά και αργότερα στις εθνικές γλώσσες. Μέσω αυτών των μεταφράσεων, οι Ευρωπαίοι διανοούμενοι άρχισαν να γνωρίζουν και να μελετούν συστηματικά την ελληνική αρχαιότητα, ενώ, όταν οι συνθήκες το επέτρεπαν, επισκέπτονταν και τους τόπους στους οποίους είχε αναπτυχθεί ο συγκεκριμένος πολιτισμός.

Στο ρεύμα αυτό στηρίχθηκαν αρχικά η Αναγέννηση και αργότερα ο Διαφωτισμός, καθώς και ο Νεοκλασικισμός, το κυρίαρχο πολιτιστικό, εικαστικό και αρχιτεκτονικό κίνημα του 18ου και των αρχών του 19ου αιώνα, το οποίο αναβίωσε τις αξίες, την αισθητική και τα πρότυπα της κλασικής αρχαιότητας

Όταν οι Δημοκρατικοί Γάλλοι έφτασαν στην Κέρκυρα το 1797, δηλαδή είκοσι τέσσερα χρόνια πριν από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης, υιοθέτησαν μια στάση που θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως «φιλελληνική». Από την πρώτη στιγμή δήλωσαν στους κατοίκους των Ιονίων Νήσων ότι αποτελούν απογόνους των Αρχαίων Ελλήνων, ίδρυσαν το πρώτο δημόσιο σχολείο, στο οποίο θα φοιτούσαν παιδιά ανεξαρτήτως κοινωνικής προέλευσης, δημιούργησαν την πρώτη δημόσια βιβλιοθήκη και εγκατέστησαν το πρώτο τυπογραφείο, στο οποίο τυπώθηκαν, πέρα από έγγραφα της γαλλικής διοίκησης, και κείμενα της ελληνικής γραμματείας.

Παράλληλα, στα νησιά του Ιονίου εγκατέστησαν δημοτικές αρχές, στις οποίες συμμετείχαν εκπρόσωποι διαφορετικών κοινωνικών τάξεων, καθώς και των θρησκευτικών δογμάτων των νησιών.

Ανάλογη στάση υιοθέτησαν και οι Αυτοκρατορικοί Γάλλοι, όταν επανήλθαν στα νησιά το 1807, μετά τις Συνθήκες του Τιλσίτ. Η πλέον καινοτόμος πρωτοβουλία τους υπήρξε η ίδρυση, το 1808, της Ιονικής Ακαδημίας. Η Ιονική Ακαδημία των Γάλλων δεν αποτέλεσε προανάκρουσμα της Ιονίου Ακαδημίας των Άγγλων, η οποία ιδρύθηκε το 1824 από τον Λόρδο Γκίλφορντ, ούτε έναν απλό εκπαιδευτικό θεσμό στην ιστορία των Ιονίων Νήσων, ο οποίος εμφανίσθηκε και εξαφανίσθηκε, ως κομήτης, κατά την περίοδο της γαλλικής αυτοκρατορικής παρουσίας.

Αντιθέτως, σειρά τεκμηρίων που διαθέτουμε μάς επιτρέπει να υποστηρίξουμε ότι η Ιονική Ακαδημία υπήρξε ένα καινοτόμο για την εποχή του πνευματικό και μορφωτικό ίδρυμα, διαποτισμένο από τις αρχές του Διαφωτισμού, το οποίο άφησε το αποτύπωμά του στην τοπική κοινωνία και συγκαταλέγεται μεταξύ των φορέων που ενσάρκωσαν τον πρώιμο φιλελληνισμό, ενταγμένο στη ναπολεόντεια στρατηγική.

Επρόκειτο για έναν θεσμό εμπνευσμένο τόσο από το Κολλέγιο της Γαλλίας (Collège de France), το οποίο ιδρύθηκε στο Παρίσι το 1530, όσο και από το Ινστιτούτο της Αιγύπτου (Institut d'Égypte), που ιδρύθηκε στο Κάιρο το 1798 από τον ίδιο τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη.

Η Ιονική Ακαδημία μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ένα αυτοκρατορικό πείραμα παιδείας στον ελλαδικό χώρο, το οποίο εντασσόταν στη λογική ότι οι Έλληνες της εποχής συγκροτούσαν ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό έθνος με ιστορική συνέχεια, έτοιμο να υιοθετήσει ένα εκπαιδευτικό σύστημα βασισμένο στις αρχές του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Κατά συνέπεια, έπρεπε να ιδρυθούν και να λειτουργήσουν οι κατάλληλοι θεσμοί. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο γαλλικός φιλελληνικός λόγος της περιόδου διαφοροποιείται εμπράκτως από τον φιλελληνικό λόγο της υπόλοιπης Ευρώπης, ο οποίος, κατά την ίδια εποχή, περιοριζόταν κυρίως στη μελέτη και τον θαυμασμό της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, καθώς και της αρχαιοελληνικής τέχνης και αρχιτεκτονικής. Τα πλέον αποκαλυπτικά τεκμήρια αυτής της στρατηγικής προσέγγισης των Αυτοκρατορικών Γάλλων αποτελούν οι διαλέξεις και οι αναφορές του Σαρλ Ντυπέν (Charles Dupin) στην Ιονική Ακαδημία. Ο Ντυπέν, εκτός από αξιωματικός του γαλλικού στρατού, διετέλεσε και γραμματέας του ιδρύματος αυτού. Παρότι ήταν απόφοιτος του Πολυτεχνείου των Παρισίων (École Polytechnique) και μηχανικός του ναυτικού, οι διαλέξεις του αποκαλύπτουν βαθιά γνώση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας, καθώς και έναν άνθρωπο του πνεύματος με όραμα και διάθεση προσφοράς προς τον τόπο που τον φιλοξενούσε. Η θέση του στη φρουρά της Κέρκυρας και οι σχέσεις του με τον Στρατηγό Ντονζελό προσέδιδαν στις παρεμβάσεις του ιδιαίτερο κύρος και ενίσχυαν την πεποίθηση ότι εξέφραζε, σε μεγάλο βαθμό, τη γαλλική διοίκηση.

Σε διάλεξη που εκφώνησε κατά την εναρκτήρια συνεδρίαση της Ιονικής Ακαδημίας, στις 17 Ιουλίου 1808, και η οποία αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα του γαλλικού φιλελληνικού λόγου της εποχής, ο Σαρλ Ντυπέν αναφέρθηκε στη δυνατότητα αναγέννησης της Ελλάδας μέσω της καλλιέργειας των επιστημών και της προόδου της ναυτιλίας και του εμπορίου. Ο Ντυπέν εστίαζε στην ανάγκη αναγέννησης της Ελλάδας, μιας χώρας που θεωρείτο το λίκνο των επιστημών, των τεχνών, της φιλοσοφίας και της λογοτεχνίας. Υπογράμμιζε την πνευματική κληρονομιά που είχε αφήσει η Ελλάδα στον δυτικό κόσμο και εξέφραζε την ευγνωμοσύνη του προς τους αρχαίους Έλληνες, των οποίων οι αρετές και η σοφία εξακολουθούσαν να εμπνέουν. Τόνιζε, επίσης, ότι η συμβολή των Γάλλων στην ευημερία της Ελλάδας δεν έπρεπε να εκλαμβάνεται ως πράξη φιλανθρωπίας, αλλά ως χρέος προς έναν λαό που είχε θέσει τα θεμέλια του σύγχρονου πολιτισμού.

Πίστευε ακράδαντα ότι η πνευματική και η κοινωνική πρόοδος ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες, καθώς η καλλιέργεια του πνεύματος μέσω μεγάλων έργων και προτύπων ηρώων ενισχύει την ευημερία και την πρόοδο του κοινωνικού συνόλου. Είχε εκφράσει τη διακαή επιθυμία του για την αναζωογόνηση του ελληνικού έθνους, καθώς θεωρούσε ότι η αναγέννησή του θα προέλθει μέσα από την καλλιέργεια των γνώσεων και των τεχνών.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η έμφαση που απέδιδε στον ρόλο της ιστορικής μνήμης στην αναζωογόνηση ενός λαού. Η ιστορία των Ελλήνων παρουσιαζόταν ως παράδειγμα αντοχής και μεγαλείου, ενώ η σύνδεση με το παρελθόν λειτουργούσε ως πηγή έμπνευσης για το μέλλον. Ο Ντυπέν ολοκλήρωσε την ομιλία του εκφράζοντας την επιθυμία να δει την Ελλάδα να ανακτά την παλαιά της δόξα και ευημερία. Η επιθυμία αυτή για την αποκατάσταση της Ελλάδας σε περίοπτη θέση στη διεθνή σκηνή αντανακλούσε το πνεύμα της εποχής και τα ιδεώδη του Διαφωτισμού, τα οποία έδιναν έμφαση στην πρόοδο, την παιδεία και την κοινωνική ευημερία.

Σε μια δεύτερη ομιλία, η οποία εκφωνήθηκε στις 15 Αυγούστου 1809, ο Ντυπέν εστίασε στη σημασία της δημόσιας εκπαίδευσης των Ελλήνων. Τόνιζε ότι η πρόοδος της Ελλάδας εξαρτάται από εκείνους που είναι σε θέση να καθοδηγούν την κοινή γνώμη και να καταπολεμούν τις προκαταλήψεις. Τους καλούσε να προωθήσουν τις αρχές τους μέσω έργων και να αναδείξουν τη δύναμή τους μέσα από ουσιαστική δράση, η οποία θα αναγνωριζόταν και θα τιμάτο από την Ιονική Ακαδημία. Μέσα από τις προσπάθειές τους, η Ακαδημία θα μπορούσε να εκπληρώσει τους στόχους της και να αναδείξει νέους ταλαντούχους ανθρώπους για τις επόμενες γενιές. Η ομιλία αυτή ανέδειξε τον κεντρικό ρόλο της παιδείας στην αναγέννηση του ελληνικού έθνους και υποστήριζε ότι οι μορφωμένοι Έλληνες είχαν ηθικό χρέος να καθοδηγήσουν την κοινωνία προς την πρόοδο.

Σε άλλη ομιλία του, ο Σαρλ Ντυπέν αναφέρεται στα Ολυμπιακά Βραβεία που θέσπισε η Ιονική Ακαδημία το 1809. Στόχος της πρωτοβουλίας αυτής ήταν η αναβίωση των αρχαίων ολυμπιακών ιδεωδών και η ενίσχυση της πνευματικής κληρονομιάς των Ελλήνων, με ιδιαίτερη έμφαση στη διατήρηση και την ανύψωση της ελληνικής γλώσσας και της πολιτιστικής ταυτότητας.

Στην ομιλία του τόνιζε ότι, όπως οι αρχαίοι Έλληνες τιμούσαν τους ήρωες και τους ποιητές τους, έτσι και η Ακαδημία θα απένειμε βραβεία σε Έλληνες συγγραφείς που διακρίνονταν στη χρήση της νεοελληνικής γλώσσας και στη μετάφραση σημαντικών έργων της σύγχρονης, κυρίως γαλλικής, λογοτεχνίας. Τα βραβεία αυτά επρόκειτο να απονέμονται ανά τετραετία, κατά το πρότυπο των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων, και θα συνοδεύονταν από μετάλλιο που θα έφερε το έμβλημα του Ναπολέοντα, ως ένδειξη της προστασίας που παρείχε ο Γάλλος Αυτοκράτορας προς την Ακαδημία.

Ο Ντυπέν υπενθύμιζε τη μεγαλειώδη κληρονομιά της αρχαίας Ελλάδας και καλούσε τους απογόνους των αρχαίων Ελλήνων να αναγεννήσουν τη γλώσσα και τον πολιτισμό τους, ακολουθώντας το παράδειγμα μεγάλων λογίων, όπως ο Ρήγας Φεραίος και ο Αδαμάντιος Κοραής. Παράλληλα, ενθάρρυνε τους Έλληνες συγγραφείς να εξελιχθούν περαιτέρω και να υιοθετήσουν τις αρχές και το πνεύμα της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και του ελληνικού πολιτισμού.

Εκ των ανωτέρω συνάγουμε ότι η Ιονική Ακαδημία των Γάλλων δεν υπήρξε ένας πρόσκαιρος εκπαιδευτικός θεσμός της ναπολεόντειας περιόδου, αλλά ένα φιλόδοξο εγχείρημα πνευματικής και πολιτισμικής πολιτικής στον ελληνικό χώρο. Μέσα από τις διαλέξεις, τις εκπαιδευτικές της πρωτοβουλίες, την προβολή της ελληνικής γλώσσας και την προσπάθεια σύνδεσης των συγχρόνων Ελλήνων με την αρχαία κληρονομιά τους, η Ακαδημία εξέφρασε έναν ενεργό και θεσμικό φιλελληνισμό, ο οποίος διαφοροποιείται ουσιωδώς από τον περισσότερο θεωρητικό και αισθητικό φιλελληνισμό της υπόλοιπης Ευρώπης.

Η περίπτωση της Ιονικής Ακαδημίας αποκαλύπτει ότι, στη ναπολεόντεια εποχή, η παιδεία, η επιστήμη και ο πολιτισμός αποτελούσαν εργαλεία πολιτικής επιρροής και διαμόρφωσης συλλογικών ταυτοτήτων. Υπό το πρίσμα αυτό, η Ακαδημία μπορεί να θεωρηθεί όχι μόνο ως φορέας πρώιμου φιλελληνισμού, αλλά και ως ένα από τα πρώτα οργανωμένα εγχειρήματα πνευματικής αναγέννησης του ελληνικού κόσμου πριν από την Επανάσταση του 1821